“Veel vrouwen zijn bang voor de eendenbek.” 4 gynaecologen over hun remedies tegen onze ‘blotebillenschaamte’

“Hij kletste me op mijn billen om het onderzoek ‘af te ronden’. Zo ongemakkelijk.” Voor veel vrouwen gaat een bezoek aan de gynaecoloog gepaard met angst. Herkenbaar? Misschien heb jij ook ‘pelvic exam anxiety’. Gelukkig zijn gynaecologen zich steeds meer bewust van die angsten. Vier artsen verhelderen wat je als patiënt kan eisen om je in de beugels meer op je gemak te voelen. “Ik wil benadrukken dat wij niet bezig zijn met esthetiek. Jouw schaamhaarcoupe doet er echt niet toe.”

Met de billen bloot het gordijntje opzijschuiven (na het eeuwige sokken-aan-of-uit­dilemma), je naakte onderkant in de stijgbeugels hijsen en dan dat koude metalen ding met de weinig geruststellende bijnaam ‘eendenbek’ tussen je benen voelen: dat een gynaecologisch onderzoek bepaald geen aangename bedoening is, is een understatement van formaat. Of om het met de woorden van mijn eigen gynaecologe te zeggen: “Geen enkele vrouw komt graag bij mij langs, tenzij ze zwanger is.”
Daarom stellen we dat uitstrijkje net zo lang uit… tot er afstel van komt. Dat vermijdings­gedrag ziet het Centrum voor Kankeropsporing alvast terug in zijn cijfers: zij zien het aantal ‘instappers’, 25-­jarigen die voor het eerst deelnemen aan baarmoederhalskankerscreening, dalen. Een recente bevraging van de Onafhankelijke Ziekenfondsen (OZ) suggereert dat drempelvrees weleens de reden zou kunnen zijn. Zij stelden vast dat heel wat leden zelden of nooit een terugbetaling aanvragen.
En dat is niet omdat ze nooit ziek zijn: één op de zes blijft weg bij de dokter uit angst. Ze zijn bang voor de mogelijke diagnose (22%), of voor het onderzoek zelf (27%). In de top vijf van artsen die het vaakst gemeden worden, prijkt ook de gynaecoloog: zelfs als vrouwen een probleem hebben, laat één op de tien het nog na om een afspraak te maken bij hem of haar. Volgens de enquête boezemt de vrouwendokter evenveel angst in als de tandarts. Onze gynaefobie heeft inmiddels een Engelse naam: ‘pelvic exam anxiety’.

Uit de praktijk

Alison: “Toen ik laatst voor een check-up bij de dokter langsging, moest ik eigenlijk dringend plassen. Alleen durfde ik dat niet toe te geven. Tot bleek dat je een volle blaas ook op de echo ziet: toen de gynae vroeg of ik even wilde pauzeren, ben ik met mijn rok binnenstebuiten aan naar de wc gespurt. Achteraf kon hij er wel om lachen, en ik ook.”

“Waarom al die breed uitgesmeerde horror?”

“We hopen nochtans altijd dat de dames die bij ons buitengaan zeggen: ‘Bij de tandarts is het erger dan bij u’”, grapt gynaecoloog Toenga De Vos. Wat er precies aan de basis ligt van dat hardnekkige ima­goprobleem? Daarop kan de beroepsgroep niet direct de vinger leggen. Dr. De Vos: “Het zal wellicht te maken hebben met de inhoud van onze job: bij de gynaecoloog geef je jezelf letterlijk en figuurlijk bloot. En dat zorgt soms voor drempels. Terwijl het voor ons de normaalste zaak is om naar vrouwelijke geslachtsdelen te kijken of erover te praten, blijft seksualiteit en alles wat daarrond hangt voor veel Vlamingen toch nog steeds taboe.”
“Verder speelt de aard van het onderzoek natuurlijk ook mee. Heel wat vrouwen blijken toch wat bang voor de eendenbek”, vult dr. Isabelle Dehaene, adjunct-kliniekhoofd van de Vrouwenkliniek van het UZ Gent, aan. “Maar dat zo’n speculumonderzoek per definitie een pijnlijke bedoening is, is een hardnekkig misverstand. Het mag hoogstens onaangenaam aanvoelen. Als arts speel je daarbij een grote rol. Het is de kunst om de patiënt zo op haar gemak te stellen dat ze ontspant, zodat het onderzoek vlotter en dus comfortabeler verloopt.”
“Kijk, we beseffen heus wel dat zo’n intiem onderzoek voor vrouwen lastiger ligt dan pakweg een oogscreening, en dus met het volste respect moet gebeuren”, benadrukt dr. De Vos. “Al zijn er nog tal van andere onderzoeken die patiënten als gênant of vervelend ervaren – denk maar aan een darmonderzoek of het laten steken van een blaassonde. Maar daar wordt amper met een woord over gerept, terwijl de horrorverhalen over het gynaecologisch onderzoek breed uitgesmeerd worden in de pers of tijdens een avondje onder vriendinnen.”
“Daaruit vloeien termen als ‘obstetric violence’ (een term om handelingen tijdens de bevalling te benoemen die als gewelddadig ervaren werden, red.) en ‘pelvic exam anxiety’ voort. Als gynaecologen zijn we absoluut niet blij met die forse woordkeuze. Die wekt namelijk de indruk dat we allemaal geweldenaars zijn en dat pijn er dus per definitie bij hoort. Tegelijk zet het ons ook aan het denken: de enige manier om dit misverstand uit de wereld te helpen, is om onze zorg nog patiëntvriendelijker te organiseren.”

Uit de praktijk

Maartje: “Ik ben 27 en heb nog nooit seks gehad. Toen ik onlangs voor mijn eerste uitstrijkje ging, was ik erg nerveus. Ik had de indruk dat de dokter met moeite haar lach inhield. Waarna ze ook nog eens fijntjes zei dat de screeningsleeftijd voor HPV vanaf 25 begint, omdat de ‘overgrote meerderheid van de vrouwen’ dan al seksuele ervaring heeft. Ik voelde me haast een alien.”

De onderzoeken zijn al een pak vrouwvriendelijker geworden, zeggen de artsen

“De invulling van dat begrip onderging de laatste decennia een heuse evolutie”, vervolgt dr. De Vos. “Decennialang stond ‘patiëntvriendelijkheid’ gelijk aan het gezond houden van een vrouw en haar eventuele kind. Anno 2022 zijn we er medisch zo op vooruitgegaan dat we dat haast als vanzelfsprekend beschouwen. Patiënten willen zich nu ook gezien en gehoord voelen als individu.”
Al houdt dat ‘gezien’ worden tegenwoordig toch iets anders in dan vroeger, legt dr. Firas Cha’ban uit. “Hoewel ik al 25 jaar gynaecoloog ben, herinner ik me bepaalde lessen uit de algemene artsenopleiding nog goed: ‘De patiënt moet zich geheel ontkleden en vervolgens voor u plaatsnemen en ronddraaien, zodat u als dokter alle aspecten van de patiënt kunt beoordelen en bekijken’, luidde de teneur toen.”
Ook bij de gynaecoloog moesten vrouwen met de borsten en billen bloot, zodat er geen tijd verloren ging tussen het borstonderzoek en het intieme onderzoek. “Maar dat heb ik in die 25 jaar nooit aan patiënten gevraagd, simpelweg omdat ik het zelf ook niet aangenaam zou vinden om volledig naakt uit zo’n kleedhokje te schuifelen. Intussen zal je nog maar weinig gynaecologen vinden die de onderzoeken niét opsplitsen – al was het maar omdat patiënten zoiets nu niet meer pikken.”
“Daarnaast heeft de technologische vooruitgang ons werk veel vrouwvriendelijker gemaakt. Vroeger was gynaecologie veelal een ‘voelkwestie’: via een inwendig onderzoek met de hand brachten we de grootte, beweeglijkheid en eventuele pijngevoeligheid van de baarmoeder en eierstokken in kaart. Dankzij de vaginale echoscopie zijn klachten zichtbaarder geworden, en is het onderzoek ernaar een pak minder onaangenaam.”

MAN OF VROUW

Meer dan de helft van onze lezeressen gaat voor een gynaecologisch onderzoek naar een vrouwelijke arts, blijkt uit een bevraging via sociale media. Voelen de mannen dat hun populariteit vermindert? “Aangezien ons beroep de laatste decennia enorm vervrouwelijkt is, kan je het fenomeen ‘pelvic exam anxiety’ niet louter wijten aan brute mannelijke artsen”, klinkt het bij dr. De Vos. “Ik denk dat vrouwen vaak voor een vrouw kiezen omwille van haar ervaringsdeskundigheid: “zij heeft ook haar regels, dus zij weet wat het is” – dat idee.”

“Er zijn inderdaad al enorme verbeteringen geboekt”, vindt dr. De Vos. “Maar als het gaat over oog hebben voor de noden van de patiënt, lopen we in België toch nog wat achter. Om een voorbeeld te geven uit mijn eigen behandelkamer: bij ons in het ziekenhuis krijgt elke vrouw een handdoek, zodat ze zich toch een beetje bedekt voelt als ze op de behandeltafel ligt. Wij dachten daarmee al vooruitstrevend te zijn op privacyvlak. Tot we een Spaanse dame over de vloer kregen, die zich zichtbaar ongemakkelijk voelde. Blijkt dat er in Spanje standaard een kamerjas klaar hangt in het kleedhokje.”
Ook op puur praktisch vlak kan het soms nog beter. Zo kan de opdeling van de behandelruimte opendeurdagvrees uitlokken. “Niet zelden staat de gynaecologische stoel vlak naast of zelfs in de richting van de uitgang. Voor patiënten voelt dat heel ongemakkelijk aan: stel dat er iemand per ongeluk de deur opentrekt, dan liggen zij daar in vol ornaat.”

Uit de praktijk

Leyla: “Omdat mijn vaste gynaecoloog met vakantie was, stuurde zijn secretaresse me naar zijn vervanger. Een vriendelijke man. Tot hij op mijn billen kletste om het onderzoek ‘af te ronden’. Achteraf hoorde ik dat hij dat wel vaker doet. Hij bedoelde het vast goed, maar ik voelde me er ongemakkelijk bij.”

Blotebillenschaamte: hoe vang je dat als dokter op?

Elke drie jaar krijgen alle Vlaamse vrouwen van 25 tot en met 64 jaar een uitnodiging in de bus om langs te gaan bij hun huisarts of gynaecoloog voor een uitstrijkje – een belangrijk middel in de strijd tegen baarmoederhalskanker. Zo’n 40 procent van de vrouwen gaat niet op die oproep in. Sara Willems, professor Volksgezondheid en Eerstelijnszorg aan de UGent, onderzocht wat hen tegenhoudt.“Een eerste belangrijke drempel is gezondheidsgeletterdheid: ze begrijpen de vaktaal waarin de screeningsuitnodigingen opgesteld zijn niet, en haken daardoor af. Een tweede drempel heeft te maken met de aard van de screening. Dat het gynaecologisch onderzoek hen angst inboezemt of een bron van schaamte vormt, is een factor die hierbij zeker meespeelt. Wat ze dan precies zo lastig vinden? Eenzelfde ervaring komt opvallend vaak terug: het ergste moment van het onderzoek is blijkbaar in je blote billen van het kleedhokje naar de onderzoekstafel moeten lopen.”
Van de Spaanse badjas tot een Noors schortje: individuele artsen en ziekenhuizen passen ieder op geheel eigen wijze een mouw aan het privacyprobleem, merkte prof. Willems. “Wat patiënten vooral verwachten, is dat de dokter hen op hun gemak stelt. Dat kan met zo’n handdoek. Maar nog belangrijker is de manier waarop een arts met hen omgaat. ‘Mevrouw, gaat u maar zitten’ geeft een heel ander gevoel dan ‘juffrouwtje, hijs je beentjes eens in de beugels’. Patiënten willen als een volwaardige persoon behandeld worden, niet als een nummertje.”
“De drie allerbelangrijkste zaken zijn communicatie, communicatie en communicatie”, beaamt Toenga De Vos. “Ook bij de patiënt: geef gerust aan wat jij nodig hebt om te ontspannen. Voor de ene vrouw zijn dat yoga-oefeningen, een andere wil juist niét te veel uitleg, omdat ze zich anders opspant. Door goed te luisteren naar de individuele noden, voorkom je dat je als gynaecoloog als een bruut bestempeld wordt.”
Dr. Cha’ban: “Detecteer ik schroom of terughoudendheid, dan probeer ik dat op een rustige en menselijke manier op te vangen. Een vleugje humor helpt vaak. Als ik vrouwen bijvoorbeeld vraag om zich onderaan uit te kleden, krijg ik soms vanuit het kleedhokje een aarzelende ‘Mijn onderbroek ook?’ terug. Die vraag mag je niet zomaar afdoen als dom. Want wie tussen de regels door leest, merkt dat deze patiënt zich niet helemaal op haar gemak voelt. Mijn standaardantwoord: ‘Kijk, mevrouw, bij de gynaecoloog is het heel normaal dat je je slipje uitdoet, maar bij de tandarts zou dat inderdaad nogal raar zijn.’ Dan moeten ze lachen, en zo is het ijs meteen gebroken.”

Uit de praktijk

Laura: “Ik dacht dat ik mentaal was voorbereid op de vaginale echografie bij mijn zwangerschapscontrole. Maar in het zicht van mijn man mijn benen in die stijgbeugels hijsen? Dat vond ik toch gênant. Gelukkig zag de dokter dat ik me oncomfortabel voelde, en vroeg ze mijn man om aan het hoofdeinde van de stoel te gaan staan.”

“Ik heb eendenbekken in vier maten. Ook dat is zorg op maat”

Bij ons is ‘pelvic exam anxiety’ (voorlopig) nog geen populair onderzoekstopic. In het buitenland wel: in een literatuurstudie naar het fenomeen beschrijven wetenschappers van de Amerikaanse Mayo Clinic dat het percentage vrouwen dat met angst voor het uitstrijkje kampt, tussen 21 en 64% schommelt. Angst voor het onderzoek of de diagnose zijn daarbij vaakgehoorde redenen, terwijl 22 tot 68% ‘pijn’ als reden noemt.
Prof. Willems: “Weten wat er gaat gebeuren en waarom, neemt heel wat angst en ongemak weg. Daarnaast is het belangrijk om aan te geven dat de patiënt mee de touwtjes in handen heeft en ook ‘nee’ mag zeggen.”
Dr. Dehaene: “Een onderzoek als een uitstrijkje is voor een arts dagelijkse kost, terwijl een patiënt het als erg ingrijpend kan ervaren. Lang werd te weinig stilgestaan bij dat verschil in perspectief. Intussen is de artsenopleiding wel helemaal mee. Terwijl het gynaecologisch onderzoek vroeger geoefend werd op een pop, worden er nu vrijwilligsters ingeschakeld. Zo trainen studenten ook hun omgang met patiënten.”
“Ik merk vooral bij jonge meisjes die voor het eerst komen een zeker ongemak’, stelt dr. Cha’ban. “Je zou voor minder, met al die gruwelverhalen die de ronde doen. Om het fysieke aspect wat aangenamer te maken, heb ik in mijn praktijk vier verschillende formaten van eendenbekken. Ook dat hoort voor mij bij zorg op maat. Want de vagina van een pas bevallen vrouw verschilt nogal van die van een jong meisje.”

VAARWEL ENGE EENDENBEK

Omdat het metalen exemplaar koud en hard aanvoelt voor patiënten, schakelen steeds meer gynaecologen over op wegwerpspecula van kunststof. Die voelen minder akelig aan, maar zorgen wel voor een flinke afvalberg. Al is ook daarvoor een oplossing in de maak: zo bracht het Nederlandse Bridea Medical recent een milieuvriendelijk wegwerpspeculum op de markt dat gemaakt is van suikerriet.

Sm-verhalen en schaamhaarcoupes? De gynaecoloog ligt er niet van wakker

Een nog courantere reden uit de literatuurstudie is schaamte om vragen of problemen op tafel te gooien, of om zichzelf naakt aan de dokter te tonen. Nergens voor nodig, benadrukken de drie gynaecologen. Dr. Cha’ban: “Er is geen vraag of verhaal waar ik van schrik. Ooit had ik bijvoorbeeld een patiënte die aan sm deed, en even bij mij wilde checken of de plannen die ze op dat vlak had, medisch gezien wel verantwoord waren. Dat vond ik ontzettend slim van die mevrouw. Om maar te zeggen: een gynaecoloog is een vertrouwenspersoon die je vooral op je gemak moet stellen.”
“Geeft jouw huidige arts je niet het gevoel dat je alles kan vragen, of voel je je ongemakkelijk bij de stijl van een gynaecoloog? Zoek het probleem dan niet bij jezelf, maar ga voor je volgende uitstrijkje eens langs bij iemand anders. Een goede klik tussen arts en patiënt is echt belangrijk”, tipt dr. Dehaene. “Verder wil ik nog benadrukken dat dokters niet bezig zijn met esthetiek. De schaamhaarcoupe, die doet er voor ons echt niet toe. En om nog een laatste misverstand uit de wereld te helpen: ook wij laten ons werk op het werk. Als ik toevallig een patiënte tegenkom in de supermarkt, denk ik echt niet spontaan aan haar intieme onderzoek van de dag ervoor. (lacht)”

Op consult met een chaperon?

In de nasleep van #MeToo zijn gynaecologen in Engeland of de Verenigde Staten niet langer alleen met hun patiënten tijdens een onderzoek. Een goed idee?Dr. De Vos: “Ik hoop écht dat het chaperonsysteem nooit overwaait naar België. Wij zijn in eerste instantie een oplosser van vrouwenproblemen. Met een derde partij erbij zullen patiënten minder snel intieme verhalen durven te delen. Mij lijkt het alleen een meerwaarde te hebben bij patiënten die de Nederlandse taal niet machtig zijn.” Wel benadrukt de gynaecoloog dat hij geen problemen heeft met de aanwezigheid van de partner of mama’s die mee op consult komen. “Meestal vraag ik hen dan wel om de volgende consultatie alleen te komen, zodat zo’n vrouw toch de kans krijgt om eventuele problemen te ventileren. Zeker omdat het intrafamiliale geweld tijdens zwangerschappen toeneemt. Jonge meisjes geef ik dan weer standaard mijn kaartje mee, met de boodschap dat ze me hun vragen altijd mogen doormailen. De aanwezigheid van hun moeder werkt namelijk vaak geruststellend en remmend tegelijk.”

BRON: https://www.hln.be/nina/veel-vrouwen-zijn-bang-voor-de-eendenbek-4-gynaecologen-over-hun-remedies-tegen-onze-blotebillenschaamte~ac4885a0/?cb=962c573fbbf488482475402807d4d4e0&auth_rd=1

Ik kan best begrijpen dat jonge vrouwen en ook bepaalde volwassene een angst hebben om naar een gynaecoloog te gaan. Zeker als het gaat om een inwendig onderzoek. Je ligt tenslotte met heel je hebben bloot. En vrouwen die een trauma hebben meegemaakt zullen zeker niet happy zijn om hun benen te openen. En dan nog eens zo een metalen ding in je te laten gaan dat dan heel je vagina nog eens opentrekt. Zodat de gynaecoloog er eens lekker in kan kijken.
Toch is het nuttig om geregeld een uitstrijkje te laten nemen. Om dingen te voorkomen. Als men dan toch een angst heeft praat er eerst over. Tenslotte moet de gynaecoloog je ook een goed gevoel geven en jezelf op je gemak stellen.

AUM NAMASTE BOEDDHA BRUNO
Aum Shanti,
spiritueel en het aardse moet men kunnen verbinden

AUM PADME HUM MANI